Dünyadaki en büyük işgücü, 791 milyon kişiyle Çin’de yer alıyor. Bu sayı, toplam dünya işgücünün yaklaşık %20’sine denk geliyor. Çin Halk Cumhuriyeti, resmi ideolojisinde kendisini sosyalist bir devlet ve işçi sınıfının temsilcisi olarak tanımlıyor. Ancak özellikle 1980’lerden itibaren uygulanan ekonomik reformlar ve “Sosyalist Piyasa Ekonomisi” anlayışı, ideolojik söylem ile sahadaki gerçeklik arasındaki farkı giderek büyütmüş durumda.
Günümüzde Çin, ihracata ve düşük maliyetli iş gücüne dayalı bir kalkınma modeliyle dünya ekonomisinin merkezine yerleşmiş durumda. Bu süreçte işçi sınıfının hakları sıkı devlet denetimi ve sınırlı sendikal faaliyetlerle büyük ölçüde kısıtlanıyor. Görünürde sosyalist bir ekonomi ve “işçi dostu” bir devlet söz konusu olsa da, uygulamada tablo oldukça farklı: Düşük ücretler, uzun çalışma saatleri ve zorunlu çalışma biçimleri, işçilerin günlük yaşamlarını biçimlendiriyor.
Zorla Çalıştırma: Modern Köleliğin Güncel Yüzü
Son yıllarda, Çin’in zorla çalıştırma uygulamaları uluslararası alanda giderek daha fazla dikkat çekiyor. Özellikle Doğu Türkistan’da belgelenmiş toplama kampları ve zorunlu çalıştırma merkezleri, ABD ve İngiltere gibi ülkelerde ihracat etiği ve tedarik zinciri yasalarını yeniden şekillendirmiş durumda. Uluslararası Çalışma Örgütü’ne (ILO) göre zorla çalıştırma, “herhangi bir ceza tehdidi altında, kişinin gönüllü rızası olmadan yaptığı tüm işler” anlamına geliyor. Bu durum, modern kölelik kavramıyla doğrudan örtüşüyor ve bu durum şu an da küresel kapitalist sistemin görünmez ve vazgeçilmez bir parçası.
Çin özelinde zorla çalıştırma yalnızca ekonomik bir mesele değil; aynı zamanda politik ve kültürel bir baskı aracına dönüşmüş durumda. Han Hanedanı’ndan Mao döneminin “yeniden eğitim” kamplarına, oradan günümüzün yüksek teknoloji fabrikalarına uzanan bir emek disiplini ve denetimi geleneği söz konusu. Bu tarihsel süreklilik, 21. yüzyılda Doğu Türkistan’da en sert halini alıyor. Uygurlar başta olmak üzere Müslüman azınlıklar, “yeniden eğitim” adı altında toplama kamplarında tutuluyor; bu kamplardan doğrudan fabrikalara gönderilerek emekleri sömürülüyor.
Tarihsel Süreklilik
Mao yönetiminde Çin, toprak reformları ve sanayileşme hamleleriyle köylü emeğini merkezine aldı. 1950’lerdeki kolektivizasyon ve Büyük İleri Atılım girişimleri, tarımı hızlandırmak yerine büyük kıtlıklara yol açtı. Devlet, köylü üretimini denetim altına alarak tarım gelirlerini sanayiye aktardı; ancak bu süreç ne kırsal refah getirdi ne de üretkenliği artırdı.
Bu dönemde “halk için çalışma” söylemi altında köylü emeği sıkı bir devlet kontrolü altına girdi.
Laogai: İlk Zorla Çalıştırma Kampları
Mao döneminin en karanlık uygulamalarından biri, Laogai adı verilen zorla çalıştırma kamplarıydı. Sovyet Gulag’larından esinlenen bu sistem, “karşı-devrimcileri” üretken emeğe yönlendirerek hem ideolojik dönüşüm hem de ekonomik katkı sağlamayı hedefliyordu.
Kamplarda tutulan milyonlarca mahkûm, madenlerden fabrikalara kadar devlet üretiminde çalıştırıldı. Laogai yalnızca bir ceza sistemi değil, Komünist Parti’nin iktidarını sürdürmek için geliştirdiği bir toplum mühendisliği mekanizmasıydı.
Her ne kadar 1994’te sistemin adı değiştirilmiş olsa da, Laogai kampları büyük ölçüde varlığını sürdürdü. Günümüzde hala binlerce tesiste milyonlarca kişi zorla çalıştırılıyor ve ürettikleri mallar uluslararası pazarda dolaşıyor.
Deng Dönemi: Reform, Açılım ve Yeni Bağımlılıklar
1978’de Deng Xiaoping’in başlattığı Reform ve Dışa Açılım politikaları, Çin ekonomisini küresel sisteme entegre etti. “Çin özelliklerine sahip sosyalizm” adı altında, planlı ekonomi yerini piyasa dinamiklerine bıraktı. Devlet, emek piyasasında hem düzenleyici hem de işveren konumuna geldi. Bu ikili rol, Çin’deki işçi sınıfının bağımsız örgütlenmesini fiilen imkansızlaştırdı. 1980’lerde ve 1990’larda devlet fabrikalarının üretimi, hala Laogai sistemine dayanmaktaydı.
Resmî olarak yalnızca Çin Ulusal Sendikalar Federasyonu (ACFTU) faaliyet gösterebiliyor. Ancak bu yapı, işçilerin çıkarlarını savunan bir sendikadan çok, devletin üretim hedefleriyle uyumlu hareket eden bürokratik bir mekanizma işlevi görüyor. Böylece işçiler, “sosyalist dayanışma” söylemi altında sessiz bir emek disiplini içinde tutuluyor. 1990’lardan itibaren hızla büyüyen özel sektör ve yabancı sermaye yatırımları da bu yapısal kısıtlılık üzerine inşa edildi.
Bu dönemde Çin’in üretim modeli, düşük maliyetli iş gücüyle rekabet avantajı sağlamaya odaklandı. Özellikle kırsal bölgelerden kentlere yönlendirilen milyonlarca göçmen işçi, düşük ücretler karşılığında uzun saatler boyunca çalıştırıldı. Resmî olarak “gönüllü işgücü” olarak gösterilen bu kitle, aslında sosyal güvenlikten yoksun, sözleşmesiz ve baskı altında bir üretim rejiminin parçasıydı.
2000’li yıllarda Çin, “dünyanın fabrikası” haline geldi. Fakat bu yükselişin ardında görünmez bir gerçek yatıyordu. 2007’de ortaya çıkan Tuğla Ocağı Skandalı, yüzlerce çocuğun köle emeğiyle çalıştırıldığını belgeledi. Köle işçiler arasında sekiz yaşında çocuklar ve gençler de vardı. Dahası, tuğla fabrikası sahipleri köle işçileri gözetlemeleri için muhafızlar ve kurt köpekleri tutuyorlardı. Bu insanlar her gün on altı saatten fazla çalışmaya zorlanıyor ve herhangi bir hata da acımasız işkencelerle cezalandırılıyordu.
Doğu Türkistan: Ekonomik Kalkınma mı, Sistematik Baskı mı?
2000’lerden itibaren Çin’in “Batıya Açılım” stratejisi, Doğu Türkistan’ı ekonomik büyümenin yeni laboratuvarı haline getirdi. Toplama kampları, “mesleki eğitim merkezleri” adı altında kurulurken; kamplardan çıkan Uygurlar, doğrudan devlet kontrolündeki fabrikalara yönlendirildi. Bu süreç, yalnızca siyasi bir hamle değil, aynı zamanda üretim zincirinin sürekliliğini garanti altına alan bir ekonomik sistemdi. Yani Çin, ideolojik dönüşümü ekonomik üretimle bütünleştiren yeni bir “emek disiplini rejimi” geliştirmişti.
Doğu Türkistan pamuğu, tekstil, güneş paneli, elektronik ve madencilik sektörleri bu sistemin merkezinde yer alıyor. Küresel markalar, doğrudan ya da dolaylı biçimde bu üretim zincirlerinden faydalanıyor.
Sonuç
Çin’in ekonomik yükselişi, modern tarihin en dikkat çekici başarı hikayelerinden biri olarak sunulsa da, bu başarının ardında görünmez bir gerçek yatıyor: kontrol altındaki işçi sınıfı. Bugün Çin’in karşı karşıya olduğu asıl çelişki, büyüme rakamlarıyla değil, bu büyümenin insanî ve ahlaki bedeliyle ölçülmelidir. Sosyalist bir işçi devleti olarak kurulan Çin, artık küresel kapitalizmin en işlevsel fabrikası haline gelmiştir. Ve bu tablo, sadece Çin’in değil, küresel ekonominin de aynasıdır: üretim zincirinin her halkasında, bir yerlerde görünmeyen eller çalışıyor .
Ahsen Nur Katırcıoğlu, Türkistan coğrafyası odaklı uluslararası ilişkiler alanında akademik ve saha temelli çalışmalar yürütmektedir. Prodüksiyon, tanıtım, editörlük ve içerik üretimi alanlarında çalışmalar yürütmektedir. Çeşitli sivil toplum kuruluşlarında yayıncılık, akademik eğitim, medya çalışmaları ve dijital arşivleme projelerinde rol almıştır. İbn Haldun Üniversitesi’nde çift anadal öğrencisi olarak Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler ile Yeni Medya ve İletişim bölümlerinde öğrenimini sürdürmektedir. İngilizce ve Arapça bilmektedir.
